Galeria w pracowni
galeria - 668 041 616
pracownia - 691 555 904
pisanieikon @ pisanieikon.pl

Kanon i kopia

Chciałabym nawiązać do dwóch zagadnień, które były poruszane na warsztatach i których znaczenie cały czas jest dla nas aktualne, trwają żywe dyskusje. Czym jest kanon i kopia w ikonografii?

Przy okazji wspomnę, że nasze podejście do liturgii jest holistyczne, oznacza to, że zarówno ikona jak i architektura i muzyka są równie ważnymi komponentami liturgii, dlatego pragniemy dołożyć starań, by czerpać inspirację z przeszłości i od ludzi współcześnie żyjących, którzy mają świadomość tego, jak ważne jest harmonijne połączenie wszystkich elementów liturgii, ważne o tyle, że przybliża nas do prawdziwego spotkania z Bogiem. „Dlaczego w sztuce sakralnej, co wcześniejsze, to bardziej prawdziwe? – zastanawia się Krzysztof Kłopotowski[1] – Chyba dlatego, że trudno nam utrzymać w czystości pierwotne objawienie. Prędzej czy później wkrada się życie, wdziera polityka, a razem z nimi fałsze”.[2]

Warsztaty pisania ikon, w  naszym pojęciu, to nie nauka samego procesu, potem rzemiosła. Myśląc w ten sposób zadawalibyśmy kłam wydarzeniu, które ma miejsce podczas pisania. Tym wydarzeniem jest teologia - spotkanie z Bogiem żywym, i spotkanie to jest prawdziwe.  

Vitali Michalczuk, teolog prawosławny, archeolog, filozof, na podstawie swych dociekań naukowych związanych z kanonem ikonograficznym stwierdza stanowczo, iż słowo „kanon” nie istniało i nie istnieje w ikonografii jako coś, co stoi na straży prawidłowości ikony i decyduje która ikona idzie na lewo, a która na prawo. Słowo „kanon” zostało stworzone w XIX wieku przez historyków sztuki na ich potrzeby. Według portalu historia sztuki.com.pl [3] oznacza ono najważniejsze, epokowe dzieła sztuki, absolutne minimum. Gdybyśmy mieli jedynie wzorować się na wybranych ikonach, nie określając ich komponentów, które decydują o tym, że są one faktycznie dziełami najwyższej sztuki sakralnej wschodniego chrześcijaństwa, to stalibyśmy się kopistami.

Irina Jazykowa mówi, że tylko diabeł kopiuje, Bóg nigdy nie kopiuje[4]. Zaś Krystyna Czerni w „Nietoperzu w świątyni” pisze: „ Klasyczna ikona nie zna pojęcia kopii, w prawosławiu proces malowania przyrównuje się do rodzenia: ikona rodzi ikonę”. Malowanie ikony, a nie kopii ikony, można przyrównać do uprawiania żywej teologii,  która jak pisze Paul Evdokimov[5] jest

„ przedłużeniem czynności sakralnych, przekładem – na terminy jej właściwe – przeżywanych teofanii. Ojcowie, czytając Pismo Święte, nie obcowali wyłącznie z zapisanym tekstem, lecz z żywym Chrystusem – z Chrystusem do nich przemawiającym, odżywiali się słowem jak eucharystycznym chlebem i winem, a słowo Pisma otwierało przed nimi głębię samego Chrystusa. (…) Dzisiaj (…) mamy aż nazbyt często do czynienia z wypocinami skrybów, którzy zgarbieni nad tekstami, ze skrupulatną gorliwością, drobiazgowo je przetrząsają, produkując artykuły do teologicznych encyklopedii i rezygnując z uprawiania teologii. Wielka problematyka Ojców, ich duch twórczy, ich poezja, zadają kłam prozaicznemu duchowi szkolarskich „specjalistów” teologicznych naszego czasu. Pismo Święte powinno być komentowane przez samo Pismo Święte. Znaczy to, że ani egzegeza, ani żadna inna dyscyplina teologiczna, same z siebie nie są w stanie dostarczyć zadawalających wyjaśnień. Biblia jako całość jest niewyczerpanym rezerwuarem Bożej filozofii życia ”. A więc i tradycja święta, w ujęciu prawosławnym, powinna być i jest żywa. Skoro tak, to i podejście do ikony jest żywe. Jerzy Nowosielski mówi: „W wierności podstawowym zasadom tradycji trzeba się zdobyć na twórczą odwagę. Inaczej nie przekroczymy granicy zbożnej archeologii”[6]  

Nie oznacza to, że nie trzeba uczyć się kopiować. Trzeba. I trzeba dojść w tym do doskonałości. Irina Jazykowa uważa, że kopiowanie jest bardzo potrzebne..jako droga..do żywej ikony. Jazykowa nazywa ją ikoną autorską. Czy jest jeden kierunek prawidłowy ku niej? Jazykowa odpowiada, że nia ma. Że tym właśnie się charakteryzuje autorska ikona, że jej autor jest interpretatorem,  a nie kopistą istniejącej już w historii ikony jakiejś ikonografii (np. Sokołow – interpretator ikonografii drewnieruskiej). Gdy dodamy do tego jeszcze autorską interpretację liturgii, Pisma Świętego, wynikającej z autentycznego spotkania z Chrystusem, to mamy współczesnego ikonografa, a nie kopistę.

  Oczywiście, przed nami jeszcze długa droga kopiowania..

 Jak broniła się ikona przez dziewiętnaście stuleci bez pojęcia „kanonu”? To co opisuje ikonę, co jest jej komponentem to język (język plastyczny), czerpiący ze sztuki antycznej (umiłowanie piękna ludzkiego ciała, realistyczne[7], a nie naturalistyczne[8], jego przedstawienie za pomocą umownych środków, personalizm[9] ) i Tradycji świętej.  O tym co charakteryzuje język ikony, możemy mówić wiele i trzeba o tym mówić, ale już na warsztatach.

Tu pozwolę sobie wspomnieć o dwóch dominantach, o których wszyscy wiemy, bo je widzimy, a które zostały scharakteryzowane na letnich wykładach, i bez których wszystko co wyżej napisałam nie mogłoby się wybronić.

 Sztuka ikony jest sztuką personalistyczną, która jednocześnie wykorzystuje elementy sztuki abstrakcyjnej (nigdy jednak sztuką abstrakcyjną być nie może).

Z personalizmem w ikonie wiąże się jej portretowość. Dzięki portretowi zawartemu w ikonie spotykamy się z Osobą, którą malujemy, nie z obrazkiem (deska, wizerunkiem na desce), z osobą przez jej obraz i nadpis.  To spotkanie stanowi o przeznaczeniu ikony- służy do modlitwy w świątyni i w domu. Jest medium spotkania dwóch Osób o tożsamej strukturze[10]. Tymi osobami są: Bóg i człowiek.   

„Ikona jednoczenie, zawsze dokonuje pewnej modyfikacji, deformacji rzeczywistości. Sztuka ikony pozwala sobie abstrahować od naturalizmu, pozwala sobie na umowny język plastyczny, żeby stworzyć całościowy portret, naturalną rzeczywistość podnieść do porządku diataksis – w którym części mogą być minimalizowane, uproszczone, ale dzięki temu uproszczeniu stają się bardziej pojęte, głębsze w sens, a wobec tego bardziej oddające sens całości.  Minimalizacja, umowność, deformacja służą temu, aby bardziej całościowo przedstawić daną konkretną rzecz. Język skrótów perspektywistycznych , załamań linii to język za pomocą, którego przedstawiamy coś, kogoś realistycznie, ale nigdy naturalistycznie.”[11]

Zbliża to ikonę do sztuki awangardowej XX wieku, do abstrakcji, o czym szeroko mówił Vitali Michalczuk podczas wykładu w lipcu 2015 r.


[1] https://pl.wikipedia.org/wiki/Krzysztof_K%C5%82opotowski

[2] „Nietoperz w światyni. Biografia Jerzego Nowosielskiego” Krystysna Czerni, str. 299)

[3] http://www.historiasztuki.com.pl/strony/000-00-KANON_LID.html

[4] https://www.youtube.com/watch?v=gNyk1APjDuQ#t=569

[5] „Kobieta i zbawienie świata” Paul Evdokimov, wstęp, str. 23.

[6] „Nietoperz w światyni” Krystyna Czerni, str. 298

[7] Wg http://www.historiasztuki.com.pl/NOWA/21-00-00-FILOZOFIA.php  realizm zakłada obiektywne istnienie rzeczywistości niezależnej od poznającego ją umysłu; umysł poznaje rzeczywistość zbierając o niej informacje, ale w gruncie rzeczy pewność można mieć tylko co do tego, że informacje te do niego docierają, natomiast nie ma żadnej pewności, skąd się one biorą.

[8] Wg http://www.historiasztuki.com.pl/NOWA/21-00-00-FILOZOFIA.php naturalizm - całkowicie neguje istnienie jakichkolwiek bytów niematerialnych (idei) a także jakiejkolwiek odrębnej od materii, świadomej siły sprawczej; wszelkie zjawiska, którym nadaje się wymiar duchowy można sprowadzić do przejawów istnienia materii

[9] Kierunek we współczesnej filozofii i kulturze wyrażający pełną afirmację osoby i jej dobra; W centrum świata wartości personaliści umieszczają osobę, a jej rozwój wiążą ze szczególną rolą spotkań międzyosobowych (w relacjach "ja - ty" oraz "ja - my"); wg http://www.kns.gower.pl/slownik/personalizm.htm

[10] Vitali Michalczuk, wykład, Supraśl sierpień 2015 r.

[11] Vitali Michalczuk, wykład, Supraśl lipiec 2015 r.

dodano: 2016-12-07
Polityka plików cookies Copyright © 2014 Gogler.pl

Ta strona używa ciasteczek (cookies). Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na ich używanie, zgodnie z aktualnymi ustawieniami przeglądarki.
Więcej informacji znajdziesz w polityce plików cookies.

Zamknij